Historia Auschwitz rozpoczyna się w 1940 roku, kiedy nazistowskie Niemcy założyły obóz na przedmieściach Oświęcimia – polskiego miasta, które zaanektowały i przemianowały na Auschwitz. Początkowo pomyślany jako obóz koncentracyjny dla polskich więźniów politycznych, rozrósł się w ogromny kompleks pracy przymusowej i ośrodków zagłady, stając się głównym symbolem Holokaustu i nazistowskiego terroru.

Utworzenie Auschwitz I (1940)

Heinrich Himmler, szef SS, wydał rozkaz założenia obozu 27 kwietnia 1940 roku. W maju pierwszym komendantem mianowano Rudolfa Hössa. Pierwszy transport więźniów – 728 Polaków aresztowanych z powodów politycznych – przybył 14 czerwca 1940 roku. Obóz powstał na terenie dawnych koszar wojska polskiego, a jego początkowym celem było terroryzowanie miejscowej ludności polskiej i przetrzymywanie więźniów politycznych. W tej wczesnej fazie nad bramą wejściową umieszczono niesławny napis „Arbeit Macht Frei”.

Rozbudowa i powstanie Birkenau (1941)

W 1941 roku dwa wydarzenia radykalnie zmieniły rolę Auschwitz. Niemiecki koncern chemiczny I.G. Farben postanowił wybudować w pobliżu fabrykę kauczuku syntetycznego, co doprowadziło do powstania podobozu Auschwitz III-Monowitz, który miał dostarczać niewolniczej siły roboczej. Co ważniejsze, po inwazji na Związek Radziecki, w październiku 1941 roku rozpoczęto budowę ogromnego nowego obozu w pobliskiej wsi Brzezinka, czyli Birkenau. Obiekt ten, Auschwitz II-Birkenau, początkowo przeznaczony był dla radzieckich jeńców wojennych, ale wkrótce został przekształcony w epicentrum „ostatecznego rozwiązania”.

Centrum Holokaustu (1942-1944)

Od 1942 roku Auschwitz-Birkenau stał się największym z nazistowskich ośrodków zagłady. Pierwsze masowe gazowanie przy użyciu Cyklonu B przetestowano na radzieckich jeńcach wojennych we wrześniu 1941 roku. W połowie 1942 roku w Birkenau działały już dwie prowizoryczne komory gazowe i rozpoczęto budowę czterech ogromnych, specjalnie zaprojektowanych komór gazowych i krematoriów. Obiekty te uruchomiono w 1943 roku, co umożliwiło mordowanie na skalę przemysłową Żydów przywożonych z całej okupowanej Europy. Szczytowy okres eksterminacji nastąpił latem 1944 roku, wraz z przybyciem ponad 400 000 węgierskich Żydów, z których większość zamordowano natychmiast po przyjeździe.

Najważniejsze daty

Ruch oporu i powstanie

Mimo przerażających warunków w Auschwitz istniał ruch oporu. Przybierał on różne formy, od szmuglowania żywności i leków, po dokumentowanie zbrodni SS i organizowanie ucieczek. Jednym z najbardziej znaczących aktów oporu był bunt Sonderkommando 7 października 1944 roku. Więźniom z tej grupy, zmuszanym do pracy w krematoriach, udało się wysadzić krematorium IV i zaatakować esesmanów, zanim powstanie zostało brutalnie stłumione. Był to desperacki akt buntu ludzi, którzy wiedzieli, że czeka ich śmierć.

Wyzwolenie i jego następstwa (od 1945)

Gdy Armia Czerwona posuwała się przez Polskę, w połowie stycznia 1945 roku SS rozpoczęło ewakuację Auschwitz, zmuszając blisko 60 000 więźniów do morderczych marszów śmierci na zachód. Esesmani próbowali zniszczyć dowody swoich zbrodni, wysadzając komory gazowe i krematoria oraz paląc dokumenty. 27 stycznia 1945 roku do obozu wkroczyli żołnierze 322. Dywizji Strzeleckiej Armii Czerwonej. Znaleźli około 7000 wycieńczonych i chorych więźniów, a także ogromne magazyny z rzeczami należącymi do ofiar i przerażające fizyczne dowody ludobójstwa. W 1947 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę o utworzeniu Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau na terenie byłych obozów, aby na zawsze zachować pamięć o nich.

Często zadawane pytania

Kiedy funkcjonował obóz Auschwitz?

Kompleks obozowy Auschwitz funkcjonował od momentu jego założenia w maju/czerwcu 1940 roku aż do wyzwolenia przez siły radzieckie 27 stycznia 1945 roku.

Kto wyzwolił Auschwitz?

Radziecka Armia Czerwona wyzwoliła kompleks obozów koncentracyjnych Auschwitz 27 stycznia 1945 roku podczas ofensywy wiślańsko-odrzańskiej. Na miejscu zastała około 7000 więźniów, którzy zostali pozostawieni w obozie.

Dlaczego Auschwitz zbudowano w Polsce?

Obóz Auschwitz zbudowano na terenie okupowanej przez Niemców Polski ze względu na jego centralne położenie w Europie i dogodny węzeł kolejowy, co ułatwiało transport Żydów z całego kontynentu. Obszar ten został zaanektowany przez III Rzeszę, a istniejące polskie koszary wojskowe zapewniły gotową infrastrukturę do uruchomienia obozu.

Zrozumienie tej historii jest kluczowe. Aby zagłębić się w te opowieści i zobaczyć to miejsce na własne oczy, warto rozważyć rezerwację wycieczki z przewodnikiem po Miejscu Pamięci.